İki Yöntem, İki Farklı Hikaye
Bir şirketin satın aldığı elektrikten kaynaklanan emisyonları — Kapsam 2 — hesaplamanın iki yolu var. Bu iki yöntem aynı şirket için çok farklı sonuçlar verebilir ve hangi yöntemi kullandığınız, iklim performansınızın nasıl algılandığını doğrudan etkiler.
GHG Protokolü, 2015 yılında yayımladığı Kapsam 2 Rehberi ile bu iki yöntemi resmi olarak tanımladı ve şirketlerden her ikisini de raporlamalarını istedi (WRI/WBCSD, GHG Protocol Scope 2 Guidance, 2015). Ancak aradan geçen yıllarda, farklı çerçeveler ve standartlar bu iki yöntemle farklı şekillerde ilişki kurdu. Bu yazıda, her iki yöntemi karşılaştırıyor ve hangi durumda hangisinin tercih edilmesi gerektiğini değerlendiriyoruz.
Lokasyon Bazlı Yöntem (Location-Based)
Nasıl Çalışır?
Lokasyon bazlı yöntem, şirketin elektrik tükettiği bölgedeki şebeke ortalamasını kullanır. Hesaplama basittir:
Kapsam 2 Emisyonu = Elektrik Tüketimi (kWh) x Şebeke Emisyon Faktörü (kg CO2e/kWh)
Şebeke emisyon faktörü, o bölgedeki tüm elektrik üretim kaynaklarının (kömür, doğal gaz, rüzgar, güneş, nükleer vb.) ağırlıklı ortalamasını yansıtır. Türkiye için bu faktör, TEİAŞ'ın yayımladığı ulusal şebeke emisyon faktörüdür.
Ne Gösterir?
Lokasyon bazlı yöntem, şirketin bulunduğu bölgedeki fiziksel elektrik üretiminin karbon yoğunluğunu yansıtır. Bu yöntem:
- Şebekedeki gerçek emisyon profilini temsil eder
- Bireysel şirketin yenilenebilir enerji satın alma kararlarını yansıtmaz
- Aynı şebekeden elektrik alan tüm şirketler için aynı emisyon faktörünü kullanır
- Zaman içindeki değişim, şebekenin dekarbonizasyonunu gösterir
Piyasa Bazlı Yöntem (Market-Based)
Nasıl Çalışır?
Piyasa bazlı yöntem, şirketin elektrik tedarik sözleşmelerini ve sahip olduğu sözleşmeye dayalı araçları kullanır. Şirket, yenilenebilir enerji satın aldığını veya düşük karbonlu elektrik tedarik ettiğini belgeleyebiliyorsa, bu yöntemle Kapsam 2 emisyonlarını düşürebilir.
Sözleşmeye Dayalı Araçlar
GHG Protokolü Kapsam 2 Rehberi, piyasa bazlı yöntemde kullanılabilecek sözleşmeye dayalı araçları tanımlar (GHG Protocol Scope 2 Guidance, Bölüm 7, 2015):
Enerji Nitelik Sertifikaları (Energy Attribute Certificates — EAC):
- Avrupa'da: Menşe Garantisi (Guarantee of Origin — GO)
- Kuzey Amerika'da: Yenilenebilir Enerji Sertifikası (Renewable Energy Certificate — REC)
- Bu sertifikalar, 1 MWh yenilenebilir enerji üretimine karşılık gelir ve transfer edilebilir
Elektrik Alım Sözleşmeleri (Power Purchase Agreements — PPA):
- Doğrudan PPA: Şirket, bir yenilenebilir enerji üreticisinden doğrudan elektrik satın alır
- Sanal PPA: Fiziksel elektrik transferi olmadan, finansal bir sözleşme ile enerji niteliği transfer edilir
Yeşil Tarifeler:
- Elektrik tedarikçisinin sunduğu yenilenebilir enerji tarife seçenekleri
- Tedarikçi, bu tarife kapsamında temin edilen elektriğin yenilenebilir kaynaklardan üretildiğini belgeler
Öz Tüketim (On-site Generation):
- Şirketin kendi tesisinde (çatı güneş panelleri, rüzgar türbinleri vb.) ürettiği yenilenebilir elektrik
- Bu elektrik için piyasa bazlı emisyon faktörü sıfır olarak kabul edilir
Kalıntı Karışım Faktörü (Residual Mix)
Piyasa bazlı yöntemde, sözleşmeye dayalı araçla karşılanmayan elektrik tüketimi için "kalıntı karışım" (residual mix) emisyon faktörü kullanılır. Bu faktör, şebekeden üretilen yenilenebilir enerjinin sertifikalandırılmış kısmı çıkarıldıktan sonra kalan emisyon yoğunluğunu temsil eder.
Kalıntı karışım faktörü genellikle şebeke ortalamasından yüksektir, çünkü yenilenebilir enerjinin bir kısmı sertifika yoluyla ayrılmıştır. Bu, piyasa bazlı yöntemde yenilenebilir enerji sertifikası almayan şirketlerin emisyonlarının lokasyon bazlı yöntemden daha yüksek çıkabileceği anlamına gelir.
Karşılaştırmalı Örnek
Bir Türk üretim tesisinin yıllık 10.000 MWh elektrik tükettiğini varsayalım:
| Senaryo | Lokasyon Bazlı | Piyasa Bazlı |
|---|---|---|
| Sertifika yok | 4.500 tCO2e | 5.200 tCO2e (kalıntı karışım) |
| %50 I-REC sertifika | 4.500 tCO2e | 2.600 tCO2e |
| %100 I-REC sertifika | 4.500 tCO2e | 0 tCO2e |
| Çatı GES (%30) + %70 I-REC | 4.500 tCO2e | 0 tCO2e |
Not: Emisyon faktörleri örnekleme amaçlıdır, gerçek hesaplamada güncel ulusal faktörler kullanılmalıdır.
Bu tablo, iki yöntemin ne kadar farklı sonuçlar verdiğini açıkça gösteriyor. Lokasyon bazlı yöntemde şirketin sertifika alması sonucu değiştirmiyor — şebeke emisyon faktörü herkes için aynı. Piyasa bazlı yöntemde ise sertifika ve PPA kullanımı emisyonları sıfıra indirebiliyor.
Çift Raporlama Zorunluluğu
GHG Protokolü Kapsam 2 Rehberi, şirketlerden her iki yöntemi de raporlamalarını istemektedir. Bunun gerekçesi açıktır: tek bir yöntem, resmin tamamını göstermez (GHG Protocol Scope 2 Guidance, Bölüm 5.4, 2015).
- Lokasyon bazlı: Şebekenin fiziksel gerçekliğini yansıtır
- Piyasa bazlı: Şirketin bilinçli enerji tedarik kararlarını yansıtır
Her iki bilgi de farklı paydaşlar için değerlidir. Yatırımcılar piyasa bazlı sonuçlarla şirketin yenilenebilir enerji stratejisini değerlendirir; politika yapıcılar lokasyon bazlı verilerle şebekenin dekarbonizasyon hızını izler.
Farklı Çerçeveler Ne Diyor?
CSRD / ESRS E1
ESRS E1, Kapsam 2 emisyonları için her iki yöntemi de raporlamayı gerektirmektedir. Şirketler hem lokasyon bazlı hem de piyasa bazlı Kapsam 2 emisyonlarını açıklamalıdır. Bu, CSRD kapsamındaki şirketler için çift raporlama zorunludur (Komisyon Delegasyon Tüzüğü 2023/2772, ESRS E1-6, Paragraf 44).
CDP
CDP iklim değişikliği anketinde, şirketlerden her iki yönteme göre Kapsam 2 emisyonlarını raporlamaları istenir. CDP, piyasa bazlı yöntemi "tercih edilen" olarak belirtmez — her iki bilgiyi de eşit önemle değerlendirir.
SBTi
SBTi, hedef belirleme ve ilerleme takibi için piyasa bazlı yöntemi esas alır. Bir şirket SBTi hedefi doğrulatırken ve yıllık ilerleme raporlarken, Kapsam 2 emisyonları piyasa bazlı yönteme göre değerlendirilir. Bu, yenilenebilir enerji satın alma stratejilerinin SBTi hedeflerine doğrudan katkı sağladığı anlamına gelir (SBTi Criteria and Recommendations, v5.1, Kriter C6, 2023).
RE100
RE100 girişimi, yüzde 100 yenilenebilir elektrik taahhüdünde bulunan şirketlerin ağıdır. RE100 Teknik Kriterleri, yenilenebilir enerji tüketiminin doğrulanması için piyasa bazlı yöntemi kullanır. Şirketlerin yenilenebilir enerji kullanım oranı, enerji nitelik sertifikaları ve PPA'lar üzerinden hesaplanır (RE100 Technical Criteria, 2022).
| Çerçeve | Lokasyon Bazlı | Piyasa Bazlı | Tercih |
|---|---|---|---|
| GHG Protokolü | Zorunlu | Zorunlu | Her ikisi |
| CSRD/ESRS | Zorunlu | Zorunlu | Her ikisi |
| CDP | İsteniyor | İsteniyor | Her ikisi |
| SBTi | Raporlanabilir | Hedef için esas | Piyasa bazlı |
| RE100 | — | Esas yöntem | Piyasa bazlı |
Türkiye'deki Durum
Şebeke Emisyon Faktörü
Türkiye'nin ulusal şebeke emisyon faktörü, enerji karışımına göre yıllık olarak değişir. Kömür ve doğal gazın enerji üretimindeki payı yüksek olduğundan, Türkiye'nin şebeke faktörü Avrupa ortalamasının üzerindedir. Bu, lokasyon bazlı yöntemle hesaplanan Kapsam 2 emisyonlarını yüksek tutar.
Yenilenebilir Enerji Sertifikaları
Türkiye'de I-REC (International Renewable Energy Certificate) sistemi kullanılmaktadır. I-REC sertifikaları, Türkiye'deki yenilenebilir enerji üretim tesislerinden alınabilir ve piyasa bazlı Kapsam 2 hesaplamasında kullanılabilir.
Ancak dikkat edilmesi gereken noktalar:
- I-REC sertifikalarının "ek" (additional) yenilenebilir enerji yaratıp yaratmadığı tartışması devam ediyor
- Bazı çerçeveler, sertifikaların üretim tesisiyle aynı piyasa sınırlarından alınmasını tercih ediyor
- PPA'lar, sertifikalara kıyasla genellikle daha güçlü bir iklim etkisi sinyali verir
Pratik Öneriler
Türkiye'de faaliyet gösteren şirketler için stratejik yaklaşım:
- Her iki yöntemi de hesaplayın ve raporlayın — bu, hem GHG Protokolü hem de ESRS uyumluluğu için gerekli
- Yenilenebilir enerji stratejinizi piyasa bazlı yönteme yansıtmak için I-REC veya PPA kullanın
- SBTi hedefi varsa piyasa bazlı yönteme öncelik verin — hedeflerinize yenilenebilir enerji yatırımlarıyla katkı sağlayın
- Kalıntı karışım faktörünü göz ardı etmeyin — sertifika almadığınız kısım için bu faktör uygulanır ve şebeke ortalamasından yüksek olabilir
Sonuç
Kapsam 2 hesaplaması basit bir çarpma işlemi gibi görünse de, yöntem seçimi şirketin iklim performansının algılanışını doğrudan etkiler. Her iki yöntem de değerli bilgi sunar: lokasyon bazlı yöntem fiziksel gerçekliği, piyasa bazlı yöntem stratejik kararları yansıtır. Temel kural, her ikisini de raporlamaktır — farklı çerçeveler farklı yöntemleri esas alsa da, şeffaflık her zaman kazandırır.
Önemli: Piyasa bazlı yöntemle Kapsam 2 emisyonlarını sıfıra indirmek, fiziksel şebeke emisyonlarını ortadan kaldırmaz. Lokasyon bazlı yöntemi de raporlamak, hem şeffaflık sağlar hem de şebekenin dekarbonizasyonuna katkıda bulunma motivasyonunu canlı tutar.