SKDM Raporlaması İçin Gömülü Emisyon Hesaplama Rehberi

Gömülü Emisyonlar: SKDM Raporlamasının Teknik Temeli

Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM), AB'ye ithal edilen belirli ürünlerdeki sera gazı emisyonlarını fiyatlandırarak karbon kaçağını önlemeyi amaçlıyor. Bu mekanizmanın merkezinde "gömülü emisyon" (embedded emissions) kavramı yer alıyor — bir ürünün üretim sürecinde doğrudan ve dolaylı olarak atmosfere salınan sera gazı emisyonlarının toplamı.

2023/956 sayılı SKDM Tüzüğü, gömülü emisyonların hesaplanmasına ilişkin genel çerçeveyi belirlerken (Avrupa Parlamentosu ve Konsey, 2023), Komisyon Uygulama Tüzüğü (AB) 2023/1773'ün Ek III'ü hesaplama formüllerini ve metodolojisini detaylı biçimde tanımlıyor (Avrupa Komisyonu, 2023a). Bu rehber, kurumsal ekiplerin gömülü emisyon hesaplamalarını doğru ve tutarlı biçimde gerçekleştirmesine yardımcı olmayı amaçlıyor.

Gömülü Emisyon Tanımı: Doğrudan ve Dolaylı Bileşenler

SKDM kapsamında gömülü emisyonlar iki bileşenden oluşuyor:

Doğrudan Gömülü Emisyonlar

Ürünün üretim sürecinde tesis sınırları içinde gerçekleşen emisyonlar:

• Yakıt yakma emisyonları (fırınlar, kazanlar, kurutucular)
• Proses emisyonları (kimyasal reaksiyonlardan kaynaklanan, örneğin klinker kalsinasyonu)
• Üretim sürecinde kullanılan ürünlerden kaynaklanan emisyonlar

Doğrudan emisyonlar, tüm SKDM ürün kategorileri için zorunlu olarak hesaplanır.

Dolaylı Gömülü Emisyonlar

Üretim sürecinde tüketilen elektriğin üretiminden kaynaklanan emisyonlar. Dolaylı emisyonların dahil edilmesi ürün kategorisine göre değişiyor:

Alüminyum ve hidrojen için dolaylı emisyonların zorunlu tutulması, bu ürünlerin üretim sürecindeki elektrik yoğunluğundan kaynaklanıyor. Alüminyum eritme işlemi, toplam emisyonların büyük bölümünü oluşturan elektrik tüketimi gerektirir.

Temel Hesaplama Formülü

Uygulama Tüzüğü (AB) 2023/1773 Ek III'e göre, bir ürünün spesifik gömülü emisyonları şu formülle hesaplanıyor (Avrupa Komisyonu, 2023a):

Spesifik gömülü emisyonlar (SEe) = Doğrudan spesifik gömülü emisyonlar (SEe,dir) + Dolaylı spesifik gömülü emisyonlar (SEe,indir)

Her bir bileşen, tesis düzeyindeki toplam emisyonların üretim miktarına bölünmesiyle elde ediliyor:

SEe,dir = AttrEm,dir / AL

Burada:

• AttrEm,dir = Ürüne atfedilen doğrudan emisyonlar (ton CO2e)
• AL = Raporlama dönemindeki üretim miktarı (faaliyetin seviyesi — activity level)

Dolaylı emisyonlar için:

SEe,indir = AttrEm,indir / AL

Burada:

• AttrEm,indir = Tüketilen elektriğin emisyon faktörüyle çarpılmasıyla hesaplanan dolaylı emisyonlar

Ürün Kategorilerine Göre Hesaplama Detayları

Çimento

Çimento üretimi, SKDM kapsamındaki en yüksek doğrudan emisyon yoğunluğuna sahip sektörlerden biridir. Emisyon kaynakları:

Proses emisyonları:

• Klinker üretiminde kalsiyum karbonatın (CaCO3) kalsinasyonu: CaCO3 → CaO + CO2
• Bu reaksiyon, çimento üretim emisyonlarının yaklaşık yüzde 60'ını oluşturur.

Yakıt yanma emisyonları:

• Döner fırında kullanılan yakıtlar (petrol koku, kömür, alternatif yakıtlar)
• Yakıt çeşitliliği yüksekse, her yakıt türü için ayrı emisyon faktörü uygulanır.

Hesaplama adımları:

1. Raporlama dönemindeki toplam klinker üretimini belirleyin (ton).
2. Proses emisyonlarını, hammadde bileşimindeki karbonat içeriğinden hesaplayın.
3. Yakıt yanma emisyonlarını, tüketilen her yakıt türü ve emisyon faktörü ile hesaplayın.
4. Toplam doğrudan emisyonları klinker veya çimento üretim miktarına bölerek spesifik emisyonu bulun.

Çimento için ilgili ürün grupları: klinker, Portland çimentosu, alüminli çimento ve diğer çimento türleri. Her ürün grubu için ayrı spesifik emisyon hesaplanır.

Demir ve Çelik

Demir-çelik sektöründe üretim rotası, emisyon profilini temelden belirler:

Entegre rota (BF-BOF):

• Yüksek fırında (blast furnace) demir cevherinden ham demir üretimi
• Oksijen konvertöründe (basic oxygen furnace) ham demirden çelik üretimi
• Kola fırınından kaynaklanan emisyonlar
• Yüksek emisyon yoğunluğu (tipik olarak 1,8-2,2 ton CO2/ton ham çelik)

Elektrik ark fırını rotası (EAF):

• Hurda çelik veya doğrudan indirgenmiş demir (DRI) kullanımı
• Önemli ölçüde düşük doğrudan emisyonlar
• Elektrik tüketimi yüksek (ancak dolaylı emisyonlar çelik için SKDM'de dahil değil)

Hesaplamada dikkat edilecek noktalar:

• Öncül ürünler (precursors): Ham demir, ferroalyajlar, DRI gibi ara ürünlerin gömülü emisyonları izlenmelidir. Başka bir tesisten satın alınan öncül ürünlerin emisyonları, nihai ürünün hesaplamasına dahil edilir.
• Atfetme kuralları: Bir tesiste birden fazla ürün üretiliyorsa (örneğin yassı çelik ve uzun çelik), emisyonların ürünlere atfedilmesi Ek III'teki kurallara göre yapılır.

Alüminyum

Alüminyum, dolaylı emisyonların zorunlu olarak dahil edildiği iki ürün kategorisinden biridir. Hesaplama iki katmanlı yapıdadır:

Doğrudan emisyonlar:

• Anod tüketiminden kaynaklanan CO2 emisyonları (Söderberg veya ön pişirme anod teknolojisi)
• PFC (perflorokarbon) emisyonları — anod etkisi sırasında oluşan CF4 ve C2F6
• Anod üretim tesisinden kaynaklanan emisyonlar

Dolaylı emisyonlar:

• Elektroliz sürecinin elektrik tüketimi (tipik olarak 13-16 MWh/ton alüminyum)
• Elektriğin emisyon faktörü, kullanılan kaynağa göre büyük farklılık gösterir.

Alüminyum için dolaylı emisyon hesabında kullanılacak elektrik emisyon faktörü seçimi kritiktir. Tesis, fiili elektrik tedarik sözleşmesine dayalı emisyon faktörünü kullanabilir veya Uygulama Tüzüğü'ndeki varsayılan değerlere başvurabilir.

Gübre

SKDM kapsamındaki gübre türleri: amonyak, nitrik asit, üre, karışık gübreler. Her bir ürün için emisyon kaynakları farklıdır:

Amonyak (NH3):

• Doğal gaz reformasyonundan kaynaklanan CO2 emisyonları
• Proses enerji tüketimi
• Amonyak, birçok gübre ürünü için öncül üründür.

Nitrik asit (HNO3):

• N2O (diazot monoksit) proses emisyonları — GWP değeri CO2'nin 273 katı
• Katalitik azaltma teknolojisinin varlığı ve etkinliği hesaplamayı önemli ölçüde etkiler.

Üre:

• Amonyak üretim emisyonları (öncül ürün olarak)
• CO2 fiksasyonu: üre üretiminde CO2 hammadde olarak kullanılır — bu miktarın gömülü emisyonlardan düşülüp düşülemeyeceği, Ek III'teki kurallara göre belirlenir.

Varsayılan Değerler ve Fiili Veri Kullanımı

Fiili Veri Yaklaşımı (Gerçek Emisyonlar)

Tesis bazında ölçülen fiili veriler, en doğru hesaplamayı sağlar. Fiili veri kullanımı için:

• Tesisin izleme, raporlama ve doğrulama (MRV) sistemi olmalıdır.
• Veriler, raporlama dönemini (genellikle takvim yılı) kapsamalıdır.
• Hesaplama metodolojisi, Uygulama Tüzüğü Ek III'teki formüllerle tutarlı olmalıdır.

Varsayılan Değerler

Fiili verinin mevcut olmadığı durumlarda varsayılan değerler kullanılabilir. Avrupa Komisyonu'nun Ortak Araştırma Merkezi (Joint Research Centre — JRC) tarafından hazırlanan teknik rapor, ürün kategorileri ve menşe ülkeler bazında varsayılan emisyon değerleri sunuyor (JRC, 2023).

Varsayılan değerler üç katmandan oluşuyor:

1. Ülke spesifik varsayılan değerler: Menşe ülkenin ortalama emisyon yoğunluğuna dayalı
2. Bölgesel varsayılan değerler: Coğrafi bölge ortalamaları
3. AB varsayılan değerleri: AB ETS kapsamındaki tesislerin en yüksek yüzde 10'luk diliminin performansına dayalı — en yüksek değerler

Kesin dönemde (2026 sonrası) varsayılan değerlerin kullanımı önemli ölçüde kısıtlanacak. AB varsayılan değerleri, fiili veriye göre genellikle yüzde 25-50 daha yüksek emisyon değerleri içerir — bu da daha yüksek SKDM sertifika maliyeti anlamına gelir. Fiili veriye geçiş, hem doğruluk hem de maliyet açısından kritik önem taşır.

Öncül Ürün Takibi (Precursor Tracking)

SKDM'nin en karmaşık hesaplama boyutlarından biri, öncül ürün emisyonlarının izlenmesidir. Öncül ürün, nihai SKDM ürününün üretiminde girdi olarak kullanılan ve kendisi de önemli gömülü emisyona sahip olan bir üründür.

Öncül Ürün Örnekleri

Hesaplama Yaklaşımı

Öncül ürünlerin gömülü emisyonları, nihai ürünün gömülü emisyonlarına şu şekilde eklenir:

SEe,dir (nihai ürün) = Doğrudan tesis emisyonları / Üretim miktarı + Σ (Öncül ürün spesifik emisyonu × Tüketim oranı)

Burada "tüketim oranı," bir ton nihai ürün üretmek için gereken öncül ürün miktarını ifade eder. Uygulama Tüzüğü, öncül ürünlerin gömülü emisyon değerlerinin ya fiili veriye ya da varsayılan değerlere dayandırılmasını gerektirir.

Öncül ürün ayrı bir üreticiden satın alınıyorsa, o üreticiden gömülü emisyon beyanı talep edilmelidir. Beyan alınamıyorsa, ilgili varsayılan değerler uygulanır.

Veri Gereklilikleri ve Toplama Süreci

Tesis Düzeyinde Gerekli Veriler

Gömülü emisyon hesaplaması için tesis bazında aşağıdaki verilerin toplanması gerekir:

Enerji ve yakıt verileri:

• Tüketilen her yakıt türü ve miktarı (GJ veya ton)
• Net ısıl değerler (yakıta özgü veya varsayılan)
• Elektrik tüketimi (MWh) ve elektrik kaynağı bilgisi

Üretim verileri:

• Raporlama dönemindeki ürün bazlı üretim miktarları (ton)
• Öncül ürün tüketim miktarları
• Atık ve yan ürün miktarları (atfetme hesaplamalarında gerekli)

Proses verileri (sektöre özgü):

• Hammadde bileşimi (örneğin çimentoda karbonat içeriği)
• Proses parametreleri (örneğin alüminyumda anod etkisi sıklığı)
• Emisyon azaltma teknolojileri ve verimlilikleri

Veri Toplama Takvimi

Geçiş döneminde üç aylık raporlama zorunluluğu bulunuyor. Bu nedenle veri toplama süreçlerinin en az üç aylık periyotlarla çalışması gerekir. Avrupa Komisyonu'nun SKDM Rehber Belgesi, veri toplama süreçlerinin kurulmasına ilişkin pratik öneriler sunuyor (Avrupa Komisyonu, 2023b).

Önerilen yaklaşım:

1. Her tesis için bir SKDM veri sorumlusu atayın.
2. Aylık veri toplama döngüsü oluşturun (üç aylık raporlama için yeterli zaman bırakın).
3. Öncül ürün tedarikçileriyle emisyon veri paylaşım protokolleri kurun.
4. Veri boşlukları ve tahmin yöntemlerini belgelendirin.

Doğrulama Gereklilikleri

Geçiş döneminde gömülü emisyon verilerinin üçüncü taraf doğrulaması zorunlu değildir. Ancak kesin dönem (1 Ocak 2026 sonrası) başladığında, akredite doğrulayıcılar tarafından doğrulama zorunlu hale gelecektir.

Doğrulamaya hazırlık için şimdiden:

• Hesaplama adımlarını yeniden üretilebilir biçimde belgelendirin.
• Faaliyet verisi kaynaklarını (faturalar, üretim kayıtları, sayaç okumaları) arşivleyin.
• Varsayım ve tahminlerin gerekçelerini kayıt altına alın.
• İç denetim süreçleri oluşturun — üç aylık raporlar arası tutarlılık kontrolü yapın.

Sık Yapılan Hesaplama Hataları

1. Öncül Ürün Emisyonlarını Dahil Etmemek

Nihai ürünün doğrudan üretim emisyonlarını hesaplamak yeterli değildir. Satın alınan öncül ürünlerin gömülü emisyonları da toplama dahil edilmelidir.

2. Birim Uyumsuzlukları

Emisyon faktörlerinin birimleriyle faaliyet verisinin birimlerinin uyumsuzluğu, büyük hesaplama hatalarına yol açar. Tüm hesaplamaları ton CO2e / ton ürün birimine standartlaştırın.

3. Dolaylı Emisyon Kapsamını Yanlış Belirlemek

Alüminyum ve hidrojen dışındaki ürünler için dolaylı emisyonlar SKDM hesaplamasına dahil edilmez. Ancak gelecekte kapsamın genişleyebileceğini göz önünde bulundurun.

4. Varsayılan Değerlere Aşırı Bağımlılık

Varsayılan değerler genellikle fiili emisyonlardan yüksektir. Kesin dönemde bu fark, doğrudan mali yükümlülüğe dönüşecektir. Fiili veri toplama kapasitesini en kısa sürede oluşturun.

Sonraki Adımlar

Gömülü emisyon hesaplaması teknik ve detay gerektiren bir süreçtir, ancak ertelenebilecek bir süreç değildir. Geçiş dönemi, hesaplama metodolojisini öğrenmek, veri toplama süreçlerini kurmak ve hataları düzeltmek için tasarlanmış bir fırsat penceresidir.

Eylem Maddesi: SKDM kapsamındaki ürünleriniz için Uygulama Tüzüğü Ek III'teki ilgili hesaplama formüllerini belirleyin ve mevcut verilerinizle bir pilot hesaplama gerçekleştirin. Veri boşluklarını tespit etmek, sürecin en değerli çıktısıdır.

Kaynaklar:

1. Avrupa Komisyonu, Komisyon Uygulama Tüzüğü (AB) 2023/1773, Ek III: Gömülü Emisyonların Hesaplanması için Kurallar, 2023a.
2. Avrupa Parlamentosu ve Konsey, Tüzük (AB) 2023/956 (SKDM Tüzüğü), 2023.
3. Avrupa Komisyonu, CBAM Guidance Document for Installation Operators in Third Countries, 2023b.
4. JRC (Joint Research Centre), Technical Report on CBAM Default Values for the Transitional Period, 2023.