Geçiş Döneminde Son Viraj
SKDM geçiş dönemi Ekim 2023'te başladığından bu yana altı çeyrek rapor dönemi geride kaldı. 2025'in ilk çeyrek raporu ise farklı bir ağırlık taşıyor: kesin dönemin başlamasına 9 aydan az kaldı ve Avrupa Komisyonu, raporlama beklentilerini her çeyrekte artırıyor. Bu rapor döneminde neyin değiştiğini ve ihracatçıların nasıl hazırlanması gerektiğini değerlendirelim.
Varsayılan Değerlerdeki Sıkılaşma
2025 Q1 raporlamasındaki en belirgin değişiklik, varsayılan değerlerin kullanım koşullarının daha da daraltılmasıdır. Komisyon Uygulama Tüzüğü 2023/1773'ün Madde 4'üne göre, geçiş döneminde ithalatçılar belirli koşullar altında varsayılan değerleri kullanabilir. Ancak 31 Temmuz 2024'ten itibaren uygulanan kısıtlama, varsayılan değerlerin toplam gömülü emisyonların en fazla yüzde 20'si için kullanılabilmesini öngörüyordu.
2025 ilk çeyreğinde bu eşik pratikte daha da sıkı uygulanıyor. Avrupa Komisyonu'nun SKDM Geçiş Kayıt Defteri üzerinden yaptığı otomatik kontroller, varsayılan değer kullanım oranlarını daha sıkı izliyor ve tutarsızlıklar için açıklama talep ediyor (Avrupa Komisyonu, CBAM Geçiş Dönemi Uygulama Rehberi, 2024).
Gerçek Veri Zorunluluğu Artıyor
Pratikte bu ne anlama geliyor?
- Tesis bazlı emisyon verisi artık tercih değil, zorunluluk haline geliyor
- İthalatçılar, tedarikçilerinden doğrudan ölçüm veya hesaplama tabanlı emisyon verisi talep ediyor
- Varsayılan değerle sunulan raporlarda gerekçe belgesi beklentisi artıyor
- Komisyon'un yayımladığı ülke ve sektör bazlı varsayılan değerler, kesin dönemde tamamıyla devreden çıkacak
Raporlama Formatında İyileştirmeler
SKDM Geçiş Kayıt Defteri (CBAM Transitional Registry), 2025 başından itibaren çeşitli teknik güncellemeler aldı. Bu güncellemeler, raporlama sürecini hem kolaylaştırıyor hem de daha detaylı veri talep ediyor.
Öncü Madde Raporlaması
Karmaşık ürünlerde (örneğin, çelik vidalar veya alüminyum profiller) öncü madde (precursor) emisyonlarının ayrıştırılması, önceki çeyreklerde en çok sorun yaşanan alanlardan biriydi. 2025 Q1 itibarıyla Kayıt Defteri, öncü madde emisyonlarının adım adım girilmesini sağlayan geliştirilmiş bir arayüz sunuyor (Avrupa Komisyonu, CBAM Transitional Registry Teknik Dokümantasyonu, 2025).
Dolaylı Emisyon Detayı
Elektrik kaynaklı dolaylı emisyonlar, özellikle çelik ve alüminyum sektörleri için kritik öneme sahip. Yeni formatta:
- Üretim tesisinin bulunduğu ülkenin elektrik şebeke emisyon faktörü otomatik olarak dolduruluyor
- Tedarikçinin özel bir elektrik tedarik sözleşmesi varsa, bunu belgelendirme imkanı eklendi
- Dolaylı emisyonların hesaplama yöntemi açıkça belirtilmeli
Kesin Döneme Hazırlık: 9 Ay Kaldı
1 Ocak 2026'da başlayacak kesin dönemde SKDM, bir raporlama mekanizmasından bir mali mekanizmaya dönüşecek. İthalatçılar, gömülü emisyonlar için SKDM sertifikası satın almak zorunda kalacak. Bu sertifikaların fiyatı, AB Emisyon Ticaret Sistemi (EU ETS) karbon fiyatıyla bağlantılı olacak (AB Tüzüğü 2023/956, Madde 21).
Türk İhracatçılar İçin Stratejik Adımlar
Kesin döneme hazırlıkta öncelik sıralaması:
- Emisyon envanteri oluşturma: Tesis bazında Kapsam 1 ve ilgili dolaylı emisyonları hesaplayın
- AB onaylı doğrulama: Kesin dönemde emisyon verileri, akredite doğrulayıcılar tarafından onaylanmalı
- Karbon fiyatı takibi: AB ETS fiyatlarındaki eğilimi izleyin — bu doğrudan maliyet etkisi yaratacak
- Tedarik zinciri iletişimi: AB'deki müşterilerinizle veri formatları ve süreçler konusunda erken diyalog başlatın
Karbon Fiyatı Etkisi
Kesin dönemde ihracatçılar üzerindeki mali etki, iki değişkene bağlı olacak:
- Gömülü emisyon miktarı: Ürün başına ton CO2 eşdeğeri
- Net sertifika maliyeti: AB ETS fiyatından, üretim ülkesinde ödenen karbon fiyatının düşülmesiyle hesaplanacak
Türkiye'nin ulusal Emisyon Ticaret Sistemi devreye girdiğinde, Türk ihracatçılar bu tutarı SKDM sertifika maliyetinden düşürebilecek. Ancak şu an için Türkiye'de uygulanan bir karbon fiyatlandırma mekanizması bulunmuyor, bu da tam sertifika maliyetinin uygulanacağı anlamına geliyor.
Bu Çeyrekte Dikkat Edilmesi Gerekenler
Q1 2025 raporunu hazırlarken şu kontrol listesini gözden geçirin:
- Son tarih: Raporun 30 Nisan 2025'e kadar sunulması gerekiyor
- Varsayılan değer oranı: Toplam gömülü emisyonların yüzde 20'sinden fazlası için varsayılan değer kullanıyorsanız, geçerli bir gerekçe hazırlayın
- Veri kaynakları: Her emisyon verisinin kaynağını (tesis verisi, ulusal yöntem veya varsayılan değer) açıkça belirtin
- Öncü maddeler: Karmaşık ürünlerde girdi emisyonlarını ayrıştırarak raporlayın
- CN kodları: Ürünlerin Kombine Nomenklatür kodlarını doğru eşleştirdiğinizden emin olun
İleriye Bakış
Bu çeyrek raporu, kesin dönem öncesi son birkaç pratik fırsattan biri. Geçiş dönemindeki raporlama, cezai yaptırım taşımasa da, kesin dönemdeki süreçlerin provası niteliğinde. Bugün kurulan veri altyapısı ve süreçler, 2026'dan itibaren doğrudan mali sonuç doğuracak.
Önemli: Geçiş dönemindeki raporlama kalitesi, kesin dönemde karşılaşacağınız operasyonel yükün bir ön göstergesidir. Varsayılan değerlerden gerçek veriye geçişi ertelemeyin — bu geçiş her çeyrekte daha zor hale geliyor.