AB Taksonomisi Uyumluluk Değerlendirmesi Nasıl Yapılır?

AB Taksonomisi Neden Önemli?

Avrupa Birliği Taksonomisi, sürdürülebilir ekonomik faaliyetlerin sınıflandırılması için oluşturulmuş bir çerçevedir. Temmuz 2020'de yürürlüğe giren AB Taksonomisi Tüzüğü (Regulation 2020/852), hangi ekonomik faaliyetlerin "çevresel açıdan sürdürülebilir" sayılacağını belirleyen tek tip bir sınıflandırma sistemi oluşturmuştur. Amaç, yeşil yıkamayı (greenwashing) önlemek ve sürdürülebilir yatırım akışlarını yönlendirmektir.

Taksonomi uyumluluğu (alignment), bir ekonomik faaliyetin bu sınıflandırma sistemi kapsamında sürdürülebilir kabul edilip edilmediğini belirleyen değerlendirme sürecidir. Bu süreç, basit bir kontrol listesi gibi görünse de, operasyonel düzeyde ciddi bir hazırlık gerektirir.

Beş Aşamalı Değerlendirme Süreci

Taksonomi uyumluluğu, sıralı beş aşamadan oluşan bir değerlendirme sürecidir. Her aşama bir öncekinin başarıyla tamamlanmasını gerektirir — herhangi bir aşamada başarısız olan faaliyet, taksonomi uyumlu sayılamaz.

Aşama 1: Uygunluk Kontrolü (Eligibility)

İlk soru şudur: Şirketinizin ekonomik faaliyeti, Taksonomi'nin kapsamında mı?

Komisyon Delegasyon Tüzüğü 2021/2139, altı çevresel hedef için teknik tarama kriterleri tanımlar. Bu kriterlerde yer alan ekonomik faaliyetler, Taksonomi'ye uygun (eligible) kabul edilir. Uygunluk, faaliyetin NACE kodları ile eşleştirilmesiyle başlar.

Uygunluk ne demek? Faaliyetin Taksonomi'de tanımlı olması, otomatik olarak sürdürülebilir olduğu anlamına gelmez. Uygunluk, yalnızca faaliyetin değerlendirme kapsamına girdiğini gösterir.

Pratik örnek — Üretim sektörü: Bir çelik üreticisi, Delegasyon Tüzüğü'nde "Demir ve çelik üretimi" (NACE C24.10) olarak tanımlı faaliyete sahiptir. Bu faaliyet Taksonomi'ye uygundur ve bir sonraki aşamaya geçebilir.

Pratik örnek — Enerji sektörü: Bir rüzgar enerjisi santrali, "Rüzgar enerjisinden elektrik üretimi" (NACE D35.11) faaliyetine sahiptir. Bu da Taksonomi'ye uygun bir faaliyettir.

Uygun olmayan örnek: Bir reklam ajansının temel faaliyeti (NACE M73), mevcut Delegasyon Tüzüğü'nde tanımlı değildir ve Taksonomi'ye uygun kabul edilmez.

Aşama 2: Önemli Katkı (Substantial Contribution)

Uygun bulunan faaliyetin, altı çevresel hedeften en az birine önemli katkı sağladığı gösterilmelidir. Altı çevresel hedef:

1. İklim değişikliğinin azaltılması
2. İklim değişikliğine uyum
3. Su ve deniz kaynaklarının sürdürülebilir kullanımı
4. Döngüsel ekonomiye geçiş
5. Kirlilik önleme ve kontrolü
6. Biyoçeşitlilik ve ekosistemlerin korunması

Her faaliyet için Delegasyon Tüzüğü, spesifik teknik tarama kriterleri (Technical Screening Criteria — TSC) tanımlar. Bu kriterler, faaliyetin ilgili hedefe "önemli katkı" sağladığının kabul edilebilmesi için karşılanması gereken nicel eşik değerleri ve nitel koşulları içerir.

Pratik örnek — Çelik üretimi ve iklim azaltımı: Çelik üretimi için iklim azaltımına önemli katkı kriteri, üretim yönetimine göre değişir:

• Birincil çelik üretimi (BF-BOF): Ton ham çelik başına 1,331 ton CO2e'den düşük emisyon
• Elektrik ark ocağı (EAF): Ton ham çelik başına 0,209 ton CO2e'den düşük emisyon (Komisyon Delegasyon Tüzüğü 2021/2139, Ek I, Bölüm 3.9)

Bu eşiklerin karşılanıp karşılanmadığı, tesis düzeyinde ölçüm ve hesaplama gerektirir.

Pratik örnek — Rüzgar enerjisi: Rüzgar enerjisinden elektrik üretimi, iklim azaltımına doğrudan önemli katkı sağlayan bir faaliyet olarak kabul edilir. Ek nicel eşik gerekmez, ancak yaşam döngüsü emisyonları değerlendirmesi istenebilir.

Aşama 3: Önemli Zarar Vermeme (DNSH — Do No Significant Harm)

Bir faaliyetin bir çevresel hedefe önemli katkı sağlaması yeterli değildir — aynı zamanda diğer beş hedefe önemli zarar vermemesi de gerekir. DNSH ilkesi, Taksonomi'nin temel yapı taşlarından biridir (Tüzük 2020/852, Madde 17).

Her faaliyet ve her çevresel hedef kombinasyonu için Delegasyon Tüzüğü, ayrı DNSH kriterleri tanımlar. Bu kriterler genellikle:

• Nicel eşikler: Belirli kirletici madde emisyon limitleri
• Nitel koşullar: Çevresel etki değerlendirmesi yapılmış olması, uyum planı bulunması
• Yasal uyum: İlgili AB direktiflerine (Su Çerçeve Direktifi, Atık Çerçeve Direktifi vb.) uyum

Pratik örnek — Çelik üretimi DNSH kontrolü:

DNSH değerlendirmesi, her çevresel hedef için ayrı ayrı yapılmalıdır. Tek bir hedefte bile başarısızlık, faaliyetin uyumlu sayılamamasına yol açar.

Aşama 4: Asgari Güvenceler (Minimum Safeguards)

Teknik kriterlerin ötesinde, faaliyetin belirli sosyal ve yönetişim standartlarına da uygun olması gerekir. Asgari güvenceler, dört temel alanda uyumu gerektirir (Tüzük 2020/852, Madde 18):

1. OECD Çokuluslu İşletmeler Rehber İlkeleri: İnsan hakları, çevre, rüşvet ve tüketici hakları
2. BM İş Dünyası ve İnsan Hakları Rehber İlkeleri: İnsan hakları durum tespiti
3. ILO Temel Sözleşmeleri: Çalışma hakları ve adil çalışma koşulları
4. Uluslararası İnsan Hakları Bildirgesi: Temel insan hakları

Sürdürülebilir Finans Platformu, asgari güvencelerin uygulanmasına ilişkin detaylı bir rapor yayımlamıştır (Platform on Sustainable Finance, Final Report on Minimum Safeguards, Ekim 2022). Bu rapora göre:

• Şirketin insan hakları durum tespiti süreci bulunmalı
• Vergi uyumu ve agresif vergi planlaması değerlendirilmeli
• Adil rekabet kurallarına uyum gösterilmeli
• Lobicilik faaliyetleri şeffaf olmalı

Aşama 5: Raporlama

Beş aşamanın tamamını başarıyla geçen faaliyetler, Taksonomi uyumlu olarak raporlanabilir. Raporlama aşamasında üç temel KPI açıklanır:

• Ciro oranı (Turnover): Taksonomi uyumlu faaliyetlerden elde edilen cironun toplam ciroya oranı
• Sermaye harcamaları oranı (CapEx): Taksonomi uyumlu faaliyetlerle ilişkili sermaye harcamalarının toplam CapEx'e oranı
• İşletme giderleri oranı (OpEx): Taksonomi uyumlu faaliyetlerle ilişkili belirli işletme giderlerinin toplam OpEx'e oranı

Raporlama, Komisyon Delegasyon Tüzüğü 2021/2178'de tanımlanan şablonlara uygun olarak yapılmalıdır.

Değerlendirme Sürecinde Sık Karşılaşılan Zorluklar

Veri Toplama

Teknik tarama kriterleri, genellikle tesis düzeyinde detaylı operasyonel veri gerektirir. Çok tesisli şirketlerde her tesis için ayrı değerlendirme yapılması gerekebilir. Enerji tüketimi, emisyon verileri, su kullanımı ve atık miktarları gibi verilerin sistematik olarak toplanması ön koşuldur.

Çoklu Faaliyet Yönetimi

Birçok şirket, birden fazla ekonomik faaliyet yürütür. Her faaliyetin ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekir ve bazı faaliyetler uyumlu çıkarken diğerleri çıkmayabilir. Raporlamada faaliyetlerin doğru ayrıştırılması kritik önem taşır.

DNSH Kanıtlama Yükü

DNSH değerlendirmesi, özellikle su kaynakları ve biyoçeşitlilik hedefleri için kapsamlı çevresel veri ve belgelendirme gerektirir. Birçok şirket, Çevresel Etki Değerlendirmesi raporlarının güncel olmaması veya AB direktifleriyle uyumun belgelenmemiş olması gibi zorluklarla karşılaşıyor.

Asgari Güvencelerde Belirsizlik

Asgari güvencelerin pratikte nasıl kanıtlanacağı konusunda henüz tam bir netlik bulunmuyor. Sürdürülebilir Finans Platformu'nun rehberi yön verse de, şirketlerin mevcut insan hakları ve uyum süreçlerini Taksonomi gereksinimlerine uyarlaması zaman almaktadır.

Adım Adım Uygulama Planı

Taksonomi uyumluluk değerlendirmesini sistematik bir şekilde yürütmek için önerilen yaklaşım:

Hazırlık (1-2 Ay)

1. Şirketin tüm ekonomik faaliyetlerini NACE kodlarıyla eşleştirin
2. Bu faaliyetlerin Delegasyon Tüzüğü'ndeki tanımlarla uyumunu kontrol edin (uygunluk taraması)
3. Uygun faaliyetler için ilgili teknik tarama kriterlerini listeleyin
4. Veri boşluklarını tespit edin ve veri toplama planı oluşturun

Değerlendirme (2-4 Ay)

5. Her uygun faaliyet için önemli katkı kriterlerini değerlendirin
6. DNSH kriterlerini her çevresel hedef için ayrı ayrı kontrol edin
7. Asgari güvence gereksinimlerini gözden geçirin ve uyum durumunu belgeleyin
8. Her aşama için kanıtlayıcı belgeleri derleyin

Raporlama (1-2 Ay)

9. Taksonomi uyumlu ve uygun faaliyetlerin KPI'larını hesaplayın
10. Raporlama şablonlarını doldurun
11. Bulguları iç paydaşlarla paylaşın ve yönetim onayı alın
12. Dış raporlamaya dahil edin

Komisyon SSS'lerinden Önemli Açıklamalar

Avrupa Komisyonu, Taksonomi uygulamasına ilişkin çok sayıda Sık Sorulan Soru (FAQ) belgesi yayımlamıştır. Bu belgelerden öne çıkan açıklamalar:

• Geçiş faaliyetleri (transitional activities) de Taksonomi uyumlu olabilir, ancak ek koşullar geçerlidir
• Katkı sağlayan faaliyetler (enabling activities), doğrudan sürdürülebilir olmasa da başka faaliyetlerin sürdürülebilirliğine katkı sağlayarak uyumlu sayılabilir
• Nükleer enerji ve doğal gaz için tamamlayıcı Delegasyon Tüzüğü (2022/1214) ayrı kurallar belirlemiştir
• Taksonomi uyumluluğu, bir şirketin genel sürdürülebilirlik performansının değil, spesifik ekonomik faaliyetlerin değerlendirmesidir

(Avrupa Komisyonu, FAQ on the EU Taxonomy, güncellenmiş versiyon 2024)

Sonuç

Taksonomi uyumluluk değerlendirmesi, teknik derinlik ve operasyonel disiplin gerektiren bir süreçtir. Ancak bu süreç, yalnızca bir uyum yükümlülüğü olarak değil, şirketin çevresel performansını sistematik olarak değerlendirme ve iyileştirme fırsatı olarak görülmelidir. Erken başlayan şirketler, veri altyapısı ve süreçlerini olgunlaştırma fırsatı yakalar; bu da hem raporlama kalitesini artırır hem de sürdürülebilir finansmana erişimi kolaylaştırır.

Önemli: Taksonomi uyumluluğu, sıralı beş aşamanın tamamının karşılanmasını gerektirir. Tek bir aşamada başarısızlık, faaliyetin uyumlu sayılamamasına yol açar. Değerlendirmeye başlamadan önce veri altyapınızı gözden geçirin — veri boşluklarını erken tespit etmek, sürecin en kritik adımıdır.