DNSH'in Taksonomi Uyumundaki Yeri
AB Taksonomisi Tüzüğü (Yönetmelik (AB) 2020/852), bir ekonomik faaliyetin "çevresel olarak sürdürülebilir" sayılabilmesi için dört koşulun aynı anda sağlanmasını gerektirir (Avrupa Komisyonu, 2020):
- Altı çevresel hedeften en az birine esaslı katkı (substantial contribution) sağlaması
- Diğer beş hedeften hiçbirine önemli zarar vermemesi (Do No Significant Harm — DNSH)
- Asgari sosyal güvenceleri (Madde 18) karşılaması — OECD Çok Uluslu İşletmeler Rehberi ile BM İş Dünyası ve İnsan Hakları Rehber İlkeleri
- İlgili teknik tarama kriterlerine (TSC) uyması
Bu dört koşul arasında raporlama yapan kuruluşların en sık takıldığı yer DNSH'tir. Esaslı katkı kriterleri çoğu zaman nettir — örneğin güneş PV elektrik üretimi tanım gereği esaslı katkı sayılır — ancak DNSH; birden fazla AB direktifine, ulusal mevzuata ve fiziksel iklim riski analizi gibi yeni metodolojik gereksinimlere atıf yapar. Taksonomi uygunluğu (eligibility) ile taksonomi uyumu (alignment) arasındaki farkın büyük kısmı DNSH testinden geçer.
Beş Jenerik Ek + Faaliyet-Özel DNSH
İklim Delegasyon Tüzüğü (EU 2021/2139), DNSH için iki seviyeli bir mimari sunar (Avrupa Komisyonu, 2021):
Jenerik DNSH ekleri (her faaliyet için geçerli):
| Ek | Hedef | Ana Gereksinim |
|---|---|---|
| Ek A | İklim değişikliğine uyum | Fiziksel iklim riski değerlendirmesi + uyum çözümleri |
| Ek B | Su ve deniz kaynaklarının sürdürülebilir kullanımı | Su kalitesi/miktarına etki değerlendirmesi |
| Ek C | Kirliliğin önlenmesi (kimyasallar) | REACH, CLP ve POP tüzüğüne uyum + tehlikeli madde kontrolü |
| Ek D | Biyoçeşitlilik ve ekosistemler | Çevresel etki değerlendirmesi + duyarlı alan kontrolü |
| Ek E | Su tasarrufu teknik özellikleri (sadece binalar) | Musluk, duş, klozet için belirli akış limitleri |
Faaliyet-özel DNSH: Her bir faaliyetin TSC kartında, esaslı katkı kriterlerinin altında, "Do no significant harm to..." başlıklı bölümler yer alır. Bunlar jenerik ekleri tamamlar; örneğin çimento üretimi için Ek C'nin yanı sıra fırın baca emisyonu için ek limitler getirilebilir.
Bu çift seviye, DNSH değerlendirmesinin sektör/faaliyet bazında üretilmesi gerektiği anlamına gelir — şirket bazında tek bir DNSH cevabı yoktur. Her aday taksonomi-uygun faaliyet için ayrı bir değerlendirme dosyası oluşturulması gerekir.
Adım Adım DNSH Değerlendirmesi
Adım 1: Faaliyet-özel TSC kartını aç. İlgili faaliyetin (örn. 3.7 Çimento üretimi, 7.1 Yeni bina inşaatı, 4.5 Hidroelektrik) İklim Delegasyon Tüzüğü'ndeki tam metni okunmadan DNSH değerlendirmesine başlanmamalı. Faaliyet-özel DNSH bölümü, jenerik eklere yapılan referanslarla birlikte ek limitler de içerir.
Adım 2: Fiziksel iklim riski değerlendirmesi (Ek A). Bu, çoğu taksonomi başvurusunda en eksik bileşendir. Aşağıdakileri kapsayan bir iklim riski tarama + uyum değerlendirme dokümantasyonu gerekir:
- Faaliyetin yürütüldüğü tesisin tehlikelere maruziyeti (akut: sel, fırtına, orman yangını; kronik: deniz seviyesi, sıcaklık artışı, kuraklık)
- En az iki iklim senaryosu (genellikle SSP1-2.6 ve SSP5-8.5 ya da eski RCP eşdeğerleri) üzerinden analiz
- Tesisin işletme ömrü boyunca (genellikle 20-30 yıl) uygulanan iklim projeksiyonları
- Önemli risklerin tespiti durumunda somut uyum çözümlerinin belgelenmesi
İklim Delegasyon Tüzüğü, IPCC AR6 ya da eşdeğer kalitede iklim verilerine atıfta bulunmayı kabul eder. Yalnızca tarihsel iklim verisine dayalı bir tarama yetersiz sayılır. Pratikte, Avrupa Komisyonu'nun Climate-ADAPT portalı, EU CDS (Copernicus Climate Data Store) ve Türkiye için Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün iklim projeksiyon veri setleri kabul edilen kaynaklar arasında. Değerlendirmenin çıktısı: tehlike × maruziyet × hassasiyet matrisi, tespit edilen önemli risklerin tek tek listelendiği tablo ve her risk için uygulanacak/uygulanan uyum çözümünün adlandırıldığı eylem planı.
DNSH için uyum çözümlerinin uygulamaya alınmış olması gerekir; "planlandı" cevabı kabul edilmez. CapEx planlaması raporlama yılında somut bir bütçe satırına bağlanmamışsa, faaliyet o yıl için uyumlu sayılmaz.
Adım 3: Su DNSH (Ek B). Aktif su kullanım izinleri, deşarj limitlerine uyum ve faaliyetin Su Çerçeve Direktifi (2000/60/AT) kapsamındaki "iyi durum" hedefini tehdit etmediğinin gösterilmesi. Üretim tesisleri için su tahsis belgesi, fatura kayıtları ve laboratuvar analiz sonuçları temel kanıtlardır.
Adım 4: Kirlilik ve kimyasallar (Ek C). REACH (EC 1907/2006) Annex XIV/XVII listelerinin taranması; CLP (EC 1272/2008) sınıflandırması; POP (EU 2019/1021) tüzüğüne uyum. Kimyasal yönetim sisteminin envanterli olması, üretici sertifikalarının erişilebilir olması gerekir.
Adım 5: Biyoçeşitlilik (Ek D). Faaliyetin yer aldığı bölge için yapılan Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) tamamlanmış olmalı; ve Natura 2000, IUCN korunan alan, ya da ulusal koruma bölgelerinde değilse, bu durum belgelenmeli. Yeni inşaatlarda ÇED muafiyeti, ulusal mevzuat altında bile DNSH için yeterli kabul edilmez.
Adım 6: Faaliyet-özel kriterlerin doğrulanması. Faaliyet-özel TSC kartındaki tüm DNSH satırlarının tek tek kanıt referansıyla işaretlenmesi. Eksik bırakılan tek bir DNSH satırı, faaliyetin tamamen taksonomi-uyumlu sayılmamasına yol açar.
Sık Yapılan Hatalar
Hata 1 — "Uygunluk" ile "Uyum"u karıştırmak: Faaliyetin Taksonomi listesinde yer alması (eligibility / uygunluk), faaliyetin uyumlu olduğu anlamına gelmez. Uygunluk, faaliyet türünün listede yer alıyor olması; uyum (alignment) ise dört koşulun tümünün (esaslı katkı + DNSH + asgari güvenceler + TSC) sağlanmasıdır. Yıllık raporda CapEx/ciro KPI'larını yalnızca uygun (eligible) değil, uyumlu (aligned) olarak göstermek için DNSH değerlendirmesi şarttır (Avrupa Komisyonu, 2021, Açıklamalar Delegasyon Tüzüğü 2021/2178).
Hata 2 — Fiziksel iklim riski değerlendirmesinin yapılmaması ya da sığ kalması: "Tesis sahile yakın olduğu için deniz seviyesi yükselişine maruz" türünde nitel ifadeler yeterli sayılmaz. En az iki senaryolu, en az 20 yıllık projeksiyona dayanan ve faaliyetin ömrüyle hizalı somut bir analiz şarttır.
Hata 3 — Tek bir kurumsal DNSH cevabı: "Şirketimiz Taksonomi uyumlu mu?" sorusunun cevabı şirket düzeyinde verilemez. Her aday faaliyet (NACE koduna göre tanımlanmış) için ayrı bir DNSH dosyası olmalı.
Hata 4 — Jenerik ekler ile faaliyet-özel DNSH'in ayrı düşünülmesi: Faaliyet-özel TSC kartı her zaman jenerik eklere atıfta bulunur, ama ek limitler de içerir. Yalnızca jenerik ekleri tarayıp faaliyet-özel DNSH bölümünü atlamak en yaygın eksikliklerden biridir.
Hata 5 — Üçüncü taraf doğrulaması için kanıt dosyalarının eksikliği: ESRS E1 ile Madde 8 Açıklamalar Delegasyon Tüzüğü kapsamında raporlanan taksonomi-uyumlu ciro / CapEx / OpEx rakamları denetim güvencesine tabidir. DNSH kanıt dosyalarının (iklim riski analizi, ÇED, REACH taraması, su izinleri) merkezi bir yerden erişilebilir tutulması zorunludur.
Takvim ve Geçişler
- Madde 8 KPI raporlaması: 2022 raporlama yılından itibaren ciro / CapEx / OpEx için zorunlu (iklim hedefleri); 2023'ten itibaren diğer dört çevresel hedef için zorunlu (Avrupa Komisyonu, 2020).
- Omnibus Sadeleştirme Paketi (2026): Madde 8 raporlamasının kapsamı ve biçimi için sadeleştirme çalışmaları sürmektedir; Komisyon Notu (FAQ) Aralık 2025'te taslak olarak yayımlandı (Avrupa Komisyonu, 2025). KPI hesaplama metodolojisinin omurgası değişmemekle birlikte, küçük şirketler için isteğe bağlı raporlama seçeneği eklendi.
- TSC revizyonu (Delegasyon Tüzüğü (AB) 2023/2485): Çimento, demir-çelik, hidrojen ve bazı bina kriterleri 27 Haziran 2023'te kabul edilen revizyonla güncellendi; uygulama 2024'ten itibaren. DNSH ek limitleri de bu revizyonla değişti; eski TSC altında yapılmış değerlendirmelerin gözden geçirilmesi gerekiyor.
- Türkiye Yeşil Taksonomisi: İklim Kanunu 7552'nin 8. maddesi kapsamında Türkiye Yeşil Taksonomisi'nin kurulması öngörülüyor; ikincil mevzuat henüz tamamlanmadı. AB Taksonomisi ile yapısal benzerlik beklense de (esaslı katkı + DNSH yaklaşımı), Türkiye'ye özgü teknik tarama kriterlerinin ulusal mevzuat referanslarıyla farklılaşması olası. AB'ye ihracat yapan Türk şirketlerinin, müşterilerinden gelen taksonomi uyumluluğu taleplerini karşılamak üzere bugünden AB DNSH dosyalama kapasitesini kurması, ileride paralel raporlama yükünü azaltır.
Aksiyon Listesi
- Şirket içinde taksonomi açısından uygun (eligible) her NACE kodlu faaliyetin envanterini çıkarın
- Her aday faaliyet için ayrı bir DNSH değerlendirme dosyası açın; jenerik Ek A-E ile faaliyet-özel DNSH bölümlerini ayrı kontrol listeleriyle yürütün
- Fiziksel iklim riski değerlendirmesini iki senaryo, en az 20 yıllık projeksiyon ve tesis düzeyinde tamamlayın
- REACH / CLP / POP taramasını kimyasal envanteri üzerinden yıllık olarak güncelleyin
- ÇED dosyalarını ve Natura 2000 sorgu sonuçlarını her faaliyet için arşivleyin
- Madde 8 KPI'larını uygun (eligible) ve uyumlu (aligned) ayrımıyla raporlayın; denetçinin DNSH kanıt dosyalarını her satır için talep edebileceğini unutmayın
- TSC revizyonlarını (2023/2485) ve Omnibus güncellemelerini takip eden bir mevzuat izleme mekanizması kurun
Faaliyet düzeyinde DNSH kanıt dosyalarının nasıl yapılandırıldığını Azalt ekibiyle görüşmek üzere demo talebi oluşturun.