Arazi Kullanımı Emisyonları: Göz Ardı Edilen Dev
Küresel sera gazı emisyonlarının yaklaşık yüzde 22'si gıda sistemlerinden, bunun da önemli bir kısmı arazi kullanımı ve arazi kullanımı değişikliklerinden kaynaklanıyor (FAO, Emissions Due to Agriculture: Global, Regional and Country Trends 2000-2020, 2022). Ormansızlaşma, tarımsal faaliyetler ve arazi dönüşümleri, enerji sektöründen sonra en büyük emisyon kaynaklarından birini oluşturuyor.
Bilim Temelli Hedefler Girişimi (SBTi), bu gerçeği 2022'de yayımladığı Orman, Arazi ve Tarım (FLAG — Forest, Land and Agriculture) rehberiyle ele aldı. FLAG rehberi, arazi kullanımı emisyonları yüksek şirketler için standart enerji/sanayi hedeflerinden ayrı, özel hedefler belirlenmesini zorunlu kılıyor (SBTi FLAG Guidance, Eylül 2022).
FLAG Rehberi Neyi Kapsıyor?
Temel İlke
SBTi, arazi kullanımı emisyonlarının enerji ve sanayi emisyonlarından farklı dinamiklere sahip olduğunu kabul ediyor. Toprak, orman ve tarım sistemleri hem emisyon kaynağı hem de karbon yutağı olarak işlev görüyor. Bu nedenle FLAG hedefleri, standart sektör hedeflerinden bağımsız olarak belirleniyor ve ayrı bir yol haritası (pathway) kullanıyor.
Kimler FLAG Hedefi Belirlemeli?
SBTi Kurumsal Kılavuzu'na göre, bir şirketin FLAG hedefi belirlemesi gereken koşul açıktır: Kapsam 3 emisyonlarının yüzde 20'sinden fazlası FLAG kaynaklı emisyonlardan oluşuyorsa, şirket FLAG hedefi belirlemek zorundadır (SBTi Corporate Manual, v2.1, 2023).
Bu eşik, özellikle aşağıdaki sektörlerdeki şirketleri etkiliyor:
- Gıda ve içecek üretimi: Tarımsal hammadde tedarik zinciri
- Tarım ve hayvancılık: Doğrudan arazi kullanımı emisyonları
- Orman ürünleri ve kağıt: Ormancılık faaliyetleri ve arazi dönüşümü
- Perakende gıda: Tedarik zincirindeki tarımsal emisyonlar
- Biyoyakıt ve biyokütle: Hammadde üretimi kaynaklı emisyonlar
- Tütün: Tarımsal üretim ve kurutma süreçleri
FLAG Emisyon Kategorileri
FLAG rehberi kapsamında raporlanması gereken emisyon kaynakları:
- Arazi kullanımı değişikliği (LUC): Ormanların tarım arazisine dönüştürülmesi, sulak alanların kurutulması
- Tarımsal üretim emisyonları: Enterik fermantasyon, gübre kullanımı, pirinç tarımı, toprak yönetimi
- Arazi yönetimi: Orman yönetimi uygulamaları, toprak karbon değişiklikleri
- Karbon uzaklaştırma: Ağaçlandırma, toprak karbon biriktirme (hedef çerçevesinde sınırlı kredi)
FLAG Yol Haritası
FLAG hedefleri, SBTi'nin standart enerji ve sanayi yol haritalarından farklı bir azaltım eğrisi kullanıyor. FLAG yol haritası:
- Kısa vadede (2030'a kadar) tarımsal emisyonlarda önemli azaltım ve ormansızlaşmanın durdurulmasını hedefliyor
- Uzun vadede (2050'ye kadar) arazi sektöründe net emisyon seviyesini düşürmeyi öngörüyor
- Enerji ve sanayi emisyonları için kullanılan sıfıra yakın hedeflerden farklı olarak, arazi sektöründe sıfır emisyona ulaşmak teknik olarak mümkün olmadığından, azaltılmış bir net emisyon seviyesi hedefleniyor
Ormansızlaşma Taahhüdü
FLAG hedefi belirleyen tüm şirketlerden, tedarik zincirlerindeki ormansızlaşmayı en geç 2025 yılına kadar sıfıra indirme taahhüdü bekleniyor. Bu taahhüt, FLAG hedefinin ayrılmaz bir parçası ve pazarlığa açık değil (SBTi FLAG Guidance, Bölüm 4.3, 2022).
Ormansızlaşma taahhüdü:
- Doğrudan operasyonları ve tüm tedarik zincirini kapsıyor
- Yalnızca yasal ormansızlaşmayı değil, tüm orman kaybını içeriyor
- "Sıfır brüt ormansızlaşma" yerine "sıfır net ormansızlaşma" yaklaşımını kabul etmiyor — hedef brüt sıfır
Türk Tarım Sektörü İçin Çıkarımlar
Etkilenen Sektörler
Türkiye'nin tarım ve gıda sektörü, ekonominin önemli bir bileşeni. FLAG rehberi kapsamında potansiyel olarak etkilenen Türk şirketleri:
- Büyük gıda üreticileri: Tarımsal tedarik zincirleri üzerinden yüksek FLAG emisyonlarına sahip olabilirler
- Tarıma dayalı sanayi: Un, yağ, şeker, süt işleme gibi sektörler
- Hayvancılık şirketleri: Enterik fermantasyon ve yem üretimi kaynaklı emisyonlar
- İhracata yönelik tarım: Fındık, kayısı, incir gibi ürünlerde arazi yönetimi
Pratik Zorluklar
Türk tarım sektöründe FLAG hedefi belirlemenin karşılaştığı başlıca zorluklar:
Veri mevcudiyeti. Arazi kullanımı emisyonlarının hesaplanması, tesis bazlı enerji emisyonlarından çok daha karmaşıktır. Toprak karbon değişiklikleri, gübre kullanım verileri ve arazi dönüşüm geçmişi gibi verilere ihtiyaç duyulur.
Tedarik zinciri karmaşıklığı. Büyük gıda şirketleri, binlerce küçük çiftçiden hammadde tedarik eder. Bu dağınık tedarik zincirinde emisyon verisi toplamak ciddi bir operasyonel zorluktur.
Metodolojik belirsizlikler. Arazi kullanımı emisyonları için kullanılan hesaplama metodolojileri (IPCC Tier 1, 2, 3) farklı sonuçlar verebilir. Hangi metodolojinin kullanılacağı, veri mevcudiyetine ve şirketin kapasitesine bağlıdır.
Fırsatlar
Zorluklara rağmen FLAG hedefleri, Türk tarım şirketleri için fırsatlar da sunuyor:
- Rejeneratif tarım: Toprak sağlığını iyileştiren uygulamalar hem emisyon azaltımı hem de verimlilik artışı sağlayabilir
- Tedarikçi angajmanı: Çiftçilerle emisyon azaltımı konusunda işbirliği, tedarik zinciri direncini artırır
- Uluslararası pazar erişimi: FLAG hedefi bulunan şirketler, sürdürülebilir ürün talep eden uluslararası alıcılara daha kolay erişebilir
Harekete Geçmek
FLAG rehberinin gerektirdiği adımlar:
- FLAG emisyon taraması: Kapsam 3 emisyonlarınızın ne kadarının FLAG kaynaklı olduğunu hesaplayın
- Yüzde 20 eşik kontrolü: Eşiği aşıyorsanız, FLAG hedefi belirlemeniz zorunlu
- Veri altyapısı: Arazi kullanımı emisyon verilerini toplamak için tedarikçi anketleri ve uydu verileri gibi kaynakları değerlendirin
- Ormansızlaşma taahhüdü: Tedarik zincirinizdeki ormansızlaşma risklerini haritalayın
- Hedef geliştirme: FLAG yol haritasına uygun hedefleri belirleyin ve SBTi'ye doğrulama için sunun
Önemli: FLAG hedefleri, SBTi'ye taahhütte bulunan veya halihazırda hedefi doğrulanmış arazi sektörü şirketleri için zorunludur. Yüzde 20 eşiğini aşıyorsanız, standart enerji/sanayi hedeflerinizin yanı sıra ayrı bir FLAG hedefi belirlemeniz gerekiyor.