TR-ETS ve AB ETS: Tasarım Tercihleri ve Türkiye'deki Şirketler İçin Dersler

TR-ETS ve AB ETS: Tasarım Tercihleri ve Türkiye'deki Şirketler İçin Dersler

Türkiye, 7552 sayılı İklim Kanunu ile ulusal emisyon ticaret sisteminin (TR-ETS) yasal temelini 2025'te kurdu. Kanun 2 Temmuz 2025'te kabul edildi, 9 Temmuz 2025 tarihli ve 32951 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Bir yıl sonra sistem hâlâ pilot uygulamaya yönelik ikincil mevzuat ve altyapı hazırlığı aşamasında. Bu durum, yürürlükte ve olgun bir piyasa olan Avrupa Birliği Emisyon Ticaret Sistemi (AB ETS) ile karşılaştırmada “yürürlükteki kural” ile “taslak tercih” ayrımını zorunlu kılıyor.

Yasal Durum ve Kapsam Aynı Olgunlukta Değil

AB ETS, 2003/87/EC sayılı Direktif uyarınca 2005'ten beri çalışan bir üst sınır ve ticaret sistemidir. Enerji ve enerji yoğun sanayide yaklaşık 10.000 tesisi, belirli havacılık faaliyetlerini ve 2024'ten itibaren deniz taşımacılığını kapsar (European Commission, Scope of the EU ETS, 2026). Kapsam, eşikler, izleme yöntemleri ve yıllık tahsisat teslim süreci yürürlükteki AB mevzuatıyla ayrıntılı biçimde düzenlenir.

Türkiye'de İklim Kanunu, İklim Değişikliği Başkanlığına ETS'yi kurma, tahsisat dağıtma ve işletmelerden sera gazı emisyon izni isteme yetkisi verir. Kanunun Geçici 1'inci maddesi, tam uygulamadan önce bir pilot dönem yapılmasını zorunlu kılar; pilotun kapsam ve süresini Karbon Piyasası Kurulu belirleyecektir. Kanun ayrıca ETS kapsamındaki işletmelere 9 Temmuz 2028'e kadar emisyon izni alma geçiş süresi tanır; bu süre Kurul kararıyla iki yıla kadar uzatılabilir (7552 sayılı İklim Kanunu, 2025).

Bu yazı yayımlandığında İklim Değişikliği Başkanlığının internet sitesinde metin hâlâ Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi Yönetmeliği Taslağı olarak listeleniyordu. Resmî sunumlarda pilot dönem için 2026-2027, Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM/CBAM) sektörleri ve emisyon yoğunluğu temelli tahsis yaklaşımı açıklanmıştır (İklim Değişikliği Başkanlığı, TR-ETS Taslak Yönetmelik Sunumu, 2025). Bunlar kurumsal planlamada güçlü işaretlerdir; ancak nihai yönetmelik yayımlanana ve Kurul kararları alınana kadar yürürlükteki kesin yükümlülükler gibi sunulmamalıdır.

Üst Sınır: AB'de Mutlak, Türkiye'nin Pilotunda Üretime Duyarlı

AB ETS'deki toplam tahsisat miktarı yıllar içinde azalır. 2023 revizyonuyla doğrusal azaltım faktörü 2024-2027 için %4,3, 2028'den itibaren %4,4 olarak belirlendi; sistemin kapsadığı emisyonlar için 2030 hedefi 2005'e göre %62 azalmadır (Directive (EU) 2023/959, 2023). Piyasa İstikrar Rezervi de dolaşımdaki tahsisat fazlasına göre arzı ayarlayan ayrı bir mekanizma olarak çalışır.

Türkiye'nin taslak pilot yaklaşımı ise üretim ve emisyon yoğunluğuna duyarlı bir tahsis mimarisine işaret eder. Bu, “hiç üst sınır yok” anlamına gelmez; toplam tahsisat miktarı, kıyas değerleri ve gerçekleşen üretim birlikte rol oynar. Pilot açısından amaç, veri ve piyasa davranışını test ederken ani maliyet şokunu sınırlamaktır. Şirketler için kritik nokta şudur: üretim arttığında tahsisat hesabının nasıl değişeceği, hangi kıyas değerinin kullanılacağı ve pilot sonrası sıkılaşma yolunun ne olacağı ancak nihai kurallarla kesinleşecektir.

Tahsis: Ücretsiz Tahsis Maliyeti Ortadan Kaldırmaz

AB ETS'de açık artırma varsayılan tahsis yöntemidir. Elektrik üreticileri genel olarak tahsisatlarını satın alırken, karbon kaçağı riski taşıyan sanayi tesisleri ürün kıyas değerlerine göre ücretsiz tahsis alabilir. Kıyas değeri, ilgili ürün grubundaki en verimli tesislerin performansını temel alır; daha yüksek emisyonlu bir tesisin açığı piyasadan tahsisat almasını gerektirir (European Commission, Free Allocation, 2026).

Mevcut AB mevzuatında CBAM ürünleri için ücretsiz tahsis 2026'dan itibaren kademeli olarak azaltılır ve 2034'te sona erer (Directive (EU) 2023/959, 2023). Komisyon 17 Temmuz 2026'da bu çerçeveyi değiştirebilecek bir AB ETS revizyonu önerdi; ancak öneri yayımlandığı anda yürürlükteki hukuk hâline gelmedi. Maliyet modelleri kabul edilmiş mevzuatı esas almalı, öneriyi ayrı bir senaryo olarak izlemelidir.

TR-ETS taslağındaki yoğunluk ve kıyas değeri temelli ücretsiz tahsis, pilot dönemde benzer bir verimlilik sinyali kurmayı amaçlar. Bununla birlikte ücretsiz tahsis “karbon maliyeti yok” demek değildir. Tesis kıyas değerinden daha yüksek emisyon yoğunluğuna sahipse açık verir; üretim, doğrulanmış emisyon veya kıyas değeri değişirse pozisyonu da değişir. Finans ekipleri ücretsiz tahsis varsayımını sabit bir gelir kalemi gibi değil, düzenleyici parametrelere bağlı bir risk azaltma aracı olarak ele almalıdır.

MRV: İki Sistem Arasındaki En Somut Köprü

İzleme, raporlama ve doğrulama (MRV), her iki sistemde de teslim yükümlülüğünün sayısal temelidir. AB ETS'de Monitoring and Reporting Regulation (EU) 2018/2066 ile Accreditation and Verification Regulation (EU) 2018/2067; izleme planı, ölçüm kademeleri, veri akışı, kontrol faaliyetleri ve akredite doğrulama kurallarını belirler.

Türkiye sıfırdan başlamıyor. 2014 tarihli Sera Gazı Emisyonlarının Takibi Hakkında Yönetmelik ve doğrulama altyapısı, kapsanan tesislerde yıllık emisyon verisi üretmektedir. İklim Kanunu bu altyapıyı tahsisat teslimi ve emisyon izniyle bağlayacak yasal çerçeveyi ekledi. Yine de mevcut MRV dosyasının otomatik olarak TR-ETS'ye hazır olduğu varsayılmamalıdır: kaynak akışları, ölçüm cihazları, laboratuvar analizleri, biyokütle iddiaları, veri boşlukları ve değişiklik kayıtları taslak kapsam ve yeni kıyas hesapları için yeniden gözden geçirilmelidir.

CBAM İndirimi ile Resmî Piyasa Bağlantısını Ayırın

TR-ETS tartışmalarında iki farklı mekanizma sıkça birbirine karışıyor. Birincisi, CBAM Regulation (EU) 2023/956 Madde 9 kapsamındaki üçüncü ülkede fiilen ödenmiş karbon fiyatı indirimidir. AB'deki yetkilendirilmiş CBAM beyan sahibi, menşe ülkede gömülü emisyonlar için gerçekten ödenmiş ve iade ya da telafiyle azaltılmamış karbon fiyatını kanıtlarsa teslim edeceği CBAM sertifikası sayısında indirim talep edebilir. Bu kural, TR-ETS kapsamında yapılan her ödemenin otomatik ve bire bir düşüleceği anlamına gelmez; kanıt, para birimi dönüşümü, ücretsiz tahsis ve diğer telafiler nihai uygulama kurallarına tabidir.

İkincisi, iki emisyon piyasasının resmen bağlanmasıdır. Bağlantı, tahsisatların karşılıklı tanınması ve sistemlerin bütünlüğü için kapsam, üst sınır, MRV, sicil, piyasa gözetimi ve yaptırım kurallarının uyumunu gerektiren ayrı bir uluslararası düzenlemedir. CBAM indirimi için AB ETS bağlantısı şart değildir; bağlantı da yalnızca fiyatların birbirine yaklaşacağı varsayımıyla kurulmaz.

Türkiye'deki Şirketler İçin Karar Çerçevesi

1. Mevzuat durum listesi tutun. İklim Kanunu, mevcut MRV mevzuatı, taslak ETS yönetmeliği ve Kurul kararlarını “yürürlükte”, “taslak” ve “resmî kurum sinyali” olarak ayrı izleyin.
2. Tesis bazlı MRV boşluk analizi yapın. Her kaynak akışını veri sahibi, ölçüm yöntemi, belirsizlik, kontrol ve doğrulama kanıtıyla eşleştirin.
3. Tahsisat senaryoları kurun. Üretim, emisyon yoğunluğu, kıyas değeri, ücretsiz tahsis oranı ve tahsisat fiyatı için tek tahmin yerine duyarlılık aralığı kullanın.
4. CBAM kanıt zincirini tasarlayın. Fiilen ödenen karbon fiyatını, ücretsiz tahsisi, iadeleri ve karbon maliyetinin ürünlere nasıl dağıtıldığını belgeleyebilecek veri modelini kurun.
5. Taslak değiştiğinde modeli yeniden test edin. Pilot tarihini veya sektör kapsamını kesin veri gibi sabitlemeyin; nihai yönetmelik yayımlandığında kontrol ve bütçeyi güncelleyin.

Önemli Çıkarım: TR-ETS henüz AB ETS'nin küçük bir kopyası değildir. İklim Kanunu kesin bir yasal yön belirlerken pilot kapsamı ve tahsis ayrıntıları taslak aşamasındadır. En sağlam hazırlık, fiyat tahmini yapmak yerine doğrulanabilir tesis verisi ve senaryolara dayalı bir maliyet modeli kurmaktır.

Kaynaklar

1. T.C. Resmî Gazete, “7552 sayılı İklim Kanunu,” 9 Temmuz 2025, Sayı 32951.
2. T.C. İklim Değişikliği Başkanlığı, “Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi Yönetmeliği Taslağı” ve taslak sunumu, 2025.
3. European Parliament and Council, “Directive 2003/87/EC establishing a system for greenhouse gas emission allowance trading,” as amended by Directive (EU) 2023/959.
4. European Commission, “Scope of the EU ETS” and “Free Allocation,” 2026.
5. European Commission, “Monitoring and Reporting Regulation (EU) 2018/2066” and “Accreditation and Verification Regulation (EU) 2018/2067.”
6. European Parliament and Council, “Regulation (EU) 2023/956 establishing a Carbon Border Adjustment Mechanism,” Article 9.